1. Giới thiệu tổng quan về chùa tháp Tường Long
Chùa tháp Tường Long tọa lạc trên đỉnh núi Long Sơn thuộc quận Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng, cách trung tâm Hải Phòng khoảng 22 km về phía Đông Nam. Di tích này thuộc khu vực bán đảo Đồ Sơn, một vùng đất có vị thế chiến lược cả về quân sự lẫn thương mại từ thời cổ đại. Từ Hà Nội, du khách có thể di chuyển khoảng 120 km về phía Đông để đến tham quan công trình kiến trúc Phật giáo tiêu biểu này.
Ngôi tháp Tường Long được xây dựng từ năm 1058 dưới thời vua Lý Thánh Tông, là một trong những công trình kiến trúc Phật giáo cổ nhất còn tồn tại tại miền Bắc Việt Nam. Các cuộc khai quật khảo cổ học từ năm 1978 đã xác nhận niên đại và chứng minh giá trị lịch sử quan trọng của di tích này. Năm 2013, chùa tháp Tường Long đã được công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt, thu hút khoảng 150.000 lượt khách tham quan mỗi năm.
Chùa tháp Tường Long không chỉ là địa điểm tín ngưỡng Phật giáo quan trọng mà còn đóng vai trò then chốt trong hệ thống di sản văn hóa – lịch sử của vùng duyên hải Bắc Bộ. Công trình thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng Phật giáo, kiến trúc truyền thống và nghệ thuật điêu khắc thời Lý, đồng thời phản ánh trình độ kỹ thuật xây dựng tiên tiến của người Việt cổ.
Hãy cùng tìm hiểu ý nghĩa sâu sắc đằng sau tên gọi “Tường Long” và khám phá những giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc độc đáo của di tích này.
2. Ý nghĩa tên gọi “Tường Long”: Nguồn gốc, biểu tượng và truyền thuyết
Tên gọi “Tường Long” có nguồn gốc từ một truyền thuyết liên quan đến vua Lý Thánh Tông (1023-1072). Theo sách “Đại Việt Sử Ký Toàn Thư”, vào năm 1058, nhà vua đã có chuyến kinh lý đến vùng Đồ Sơn. Trong đêm nghỉ tại đây, vua nằm mộng thấy một con rồng vàng (kim long) xuất hiện trên đỉnh núi Long Sơn, bay lượn uốn khúc giữa mây trời rồi hướng về kinh thành Thăng Long. Điềm mộng này được các quan đại thần và nhà sư giải là điềm lành, biểu tượng cho sự thịnh vượng, quyền lực và phát triển bền vững của triều đại nhà Lý.
Sau khi tỉnh giấc, vua đã ra lệnh xây dựng một ngôi tháp Phật giáo trên đỉnh núi – nơi rồng vàng xuất hiện trong mộng – và đặt tên là “Tường Long”, có nghĩa là “Rồng điềm lành”. Việc đặt tên này không chỉ ghi nhớ điềm báo tốt lành mà còn thể hiện khát vọng thịnh trị, hòa bình của triều đại.
Theo học giả Trần Trọng Kim trong tác phẩm “Việt Nam Sử Lược”, truyền thuyết về tháp Tường Long còn gắn liền với niềm tin của người dân vùng Đồ Sơn về một vị thần biển có hình dáng rồng vàng bảo hộ cho ngư dân và các thương thuyền. Việc xây dựng tháp không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn là cách để triều đình gắn kết với tín ngưỡng dân gian, tạo sức mạnh đoàn kết dân tộc.
Truyền thuyết về tên gọi Tường Long phản ánh sự giao thoa giữa Phật giáo, tín ngưỡng thờ rồng của người Việt và quyền lực chính trị của triều Lý – một đặc trưng văn hóa nổi bật của Việt Nam thời kỳ đầu độc lập.
Xem thêm: Con số may mắn hôm nay giúp bạn tăng thêm vận may trong công việc, tình cảm và tài chính.
3. Lịch sử xây dựng, phát hiện và phục dựng chùa tháp Tường Long
3.1. Khởi nguồn xây dựng thời Lý (năm 1058)
Chùa tháp Tường Long được khởi công xây dựng vào năm 1058 dưới thời vua Lý Thánh Tông, trong bối cảnh đất nước đang trên đà phát triển mạnh mẽ sau gần 50 năm độc lập từ thời Lý Thái Tổ. Triều Lý đang thực hiện chính sách mở rộng lãnh thổ và củng cố biên cương, đặc biệt là vùng duyên hải phía Đông – nơi có nhiều hoạt động thương mại và nguy cơ xâm lược từ biển.
Vị trí xây dựng tháp Tường Long trên đỉnh núi Long Sơn (cao 130m so với mực nước biển) mang nhiều ý nghĩa chiến lược. Đây là điểm cao nhất của bán đảo Đồ Sơn, có thể quan sát toàn bộ vịnh biển, kiểm soát các thương thuyền ra vào và phát hiện sớm các cuộc tấn công từ biển. Đồng thời, vị trí này cũng phù hợp với quan niệm phong thủy và tâm linh của Phật giáo thời bấy giờ.
Công trình được hoàn thành vào năm 1064, do chính nhà sư Huệ Sinh – một cao tăng thời Lý – trực tiếp giám sát xây dựng. Chùa tháp Tường Long không chỉ là công trình tôn giáo mà còn là biểu tượng cho quyền lực quốc gia, khẳng định chủ quyền và ảnh hưởng của triều đình nhà Lý trên vùng duyên hải.
| Thời điểm | Sự kiện liên quan đến chùa tháp Tường Long |
| 1058 | Vua Lý Thánh Tông có điềm mộng, ra lệnh xây tháp |
| 1058-1064 | Thời gian xây dựng tháp |
| 1064 | Hoàn thành tháp chính, làm lễ khánh thành |
| 1065-1072 | Xây dựng các công trình phụ trợ quanh tháp |
3.2. Biến động tồn tại, suy tàn, khai quật khảo cổ
Trải qua gần 1000 năm lịch sử, chùa tháp Tường Long đã chứng kiến nhiều biến động, suy tàn và phục hưng:
- Thế kỷ 13-14: Tháp bị hư hại một phần trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, nhiều hiện vật bị thất lạc
- Thế kỷ 15-17: Được trùng tu nhỏ dưới thời Lê-Trịnh, nhưng quy mô thu hẹp
- Thế kỷ 18-19: Dần bị bỏ hoang, chỉ còn phần móng và tầng đầu tiên của tháp
- 1947-1954: Bị hư hại nặng trong chiến tranh chống Pháp
- 1960-1975: Khu vực này trở thành điểm quân sự, ít được quan tâm bảo tồn
- 1978-1980: Đợt khai quật khảo cổ đầu tiên, phát hiện nhiều hiện vật quan trọng
- 1985: Công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh
- 1994-1995: Đợt khai quật lớn thứ hai, xác định niên đại chính xác
- 2005: Phát hiện hầm mộ và hiện vật quý dưới nền tháp
Các cuộc khai quật đã phát hiện nhiều bằng chứng khảo cổ quan trọng, bao gồm:
- Gạch lát nền có khắc niên hiệu “Long Thụy Thái Bình” (1054-1058)
- 108 viên gạch khắc chữ Hán cổ ghi tên các vị cao tăng thời Lý
- Bảo tháp đá thu nhỏ chứa xá lợi Phật
- Tượng Phật A Di Đà bằng đá sa thạch, cao 85cm
- Mảnh đồ gốm men ngọc thời Lý
Xem thêm: Tử vi hàng ngày dự báo chi tiết vận trình công việc, tình duyên, tài lộc và sức khỏe.
3.3. Công tác trùng tu và bảo tồn hiện đại
Công tác trùng tu và bảo tồn chùa tháp Tường Long được triển khai bài bản từ năm 2007, tập trung vào những nguyên tắc bảo tồn di sản văn hóa hiện đại:
Từ năm 2007 đến 2017, dự án phục dựng chùa tháp Tường Long được thực hiện với sự tham gia của nhiều chuyên gia bảo tồn di tích, nhà khảo cổ học và kiến trúc sư. Dự án áp dụng nguyên tắc “bảo tồn tối đa, phục dựng tối thiểu” nhằm giữ gìn tính nguyên gốc của di tích. Các kỹ thuật bảo tồn hiện đại như gia cố nền móng bằng công nghệ vi xi măng, xử lý chống ẩm và phục hồi gạch cổ đã được áp dụng.
Đặc biệt, công tác bảo tồn có sự tham gia của UNESCO thông qua dự án “Bảo tồn Di sản Phật giáo Đông Á” từ năm 2010. Cộng đồng địa phương cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát, bảo vệ và truyền bá giá trị di sản, thông qua mô hình “Cộng đồng tham gia bảo tồn di sản”.
Các dự án tiêu biểu trong công tác bảo tồn gồm:
- Dự án khoanh vùng bảo vệ di tích (2008-2009)
- Dự án phục dựng tháp chính theo tài liệu khảo cổ (2010-2015)
- Dự án bảo tồn kỹ thuật gạch cổ (2012-2016)
- Dự án số hóa di tích và xây dựng bảo tàng thực tế ảo (2016-2020)
Đến nay, chùa tháp Tường Long đã được phục dựng gần như nguyên vẹn phần tháp chính (9 tầng) và các công trình phụ trợ xung quanh như tam quan, nhà tổ, điện thờ. Di tích này hiện là một điểm du lịch tâm linh – văn hóa quan trọng của Hải Phòng, đồng thời là địa điểm nghiên cứu lý tưởng về kiến trúc Phật giáo thời Lý.
4. Kiến trúc, nghệ thuật và dấu tích độc đáo
4.1. Đặc trưng kiến trúc tháp gạch thời Lý
Tháp Tường Long là công trình tiêu biểu cho kiến trúc tháp Phật giáo thời Lý với nhiều đặc trưng nổi bật. Tháp có hình dáng vuông, gồm 9 tầng, mỗi tầng đều thu nhỏ dần về phía đỉnh, tạo dáng vẻ cao vút, vươn thẳng lên bầu trời – biểu tượng cho sự kết nối giữa trần gian và cõi Phật.
Tháp được xây hoàn toàn bằng gạch nung đặc biệt có kích thước lớn hơn gạch thông thường (30cm x 15cm x 8cm), được liên kết với nhau bằng vữa vôi trộn mật mía và các loại keo tự nhiên, tạo nên độ bền vững qua thời gian. Phần lõi tháp được thiết kế rỗng, tạo thành một khoang hình trụ chạy suốt từ đáy lên đỉnh, đường kính khoảng 2m.
| Thông số kiến trúc tháp Tường Long | Giá trị |
| Chiều cao tổng thể | 27 m |
| Số tầng | 9 tầng chính |
| Kích thước đáy | 12 m x 12 m |
| Cấu trúc | Hình vuông, lõi rỗng |
| Vật liệu chính | Gạch nung đặc biệt, vữa vôi |
| Hướng chính | Nam |
| Lối vào | 4 cửa ở 4 hướng |
Mỗi tầng tháp đều có 4 cửa ở 4 hướng, với cửa chính quay về hướng Nam – thể hiện quan niệm “Nam diện nhi trị” trong văn hóa phương Đông. Các cửa có hình vòm cung, được trang trí hoa văn tinh xảo. Điểm đặc biệt là mỗi tầng tháp đều có hệ thống mái riêng, cong nhẹ ở các góc, tạo cảm giác nhẹ nhàng, bay bổng.
So với các tháp Phật giáo cùng thời như tháp Báo Thiên (Hà Nội), tháp Bình Sơn (Vĩnh Phúc) hay tháp chùa Dạm (Bắc Ninh), tháp Tường Long có phần đơn giản hơn về hoa văn trang trí, nhưng lại nổi bật với tỷ lệ kiến trúc hài hòa và vị trí đắc địa. Đây cũng là một trong số ít tháp thời Lý còn bảo tồn được hệ thống cấu trúc bên trong gần như nguyên vẹn.
Xem thêm: Lịch vạn niên tra cứu ngày âm, ngày dương, tiết khí và các sự kiện lịch sử, phong tục.
4.2. Hoa văn, ký hiệu Hán Nôm, di sản vật chất
Tháp Tường Long mang đậm dấu ấn nghệ thuật trang trí thời Lý với hệ thống hoa văn phong phú và biểu tượng mang tính tâm linh sâu sắc. Trên các mặt tường, cửa vòm và các vị trí quan trọng của tháp xuất hiện nhiều hoa văn tiêu biểu:
Hình tượng rồng được khắc họa nhiều nhất, với dáng rồng thời Lý đặc trưng: thân mảnh, uốn lượn mềm mại, đầu nhỏ, sừng dài, râu xoăn. Rồng xuất hiện trong tư thế bay lượn giữa mây, thể hiện ý nghĩa “Tường Long” – rồng điềm lành. Ngoài ra còn có hoa văn hoa sen nở rộ – biểu tượng của Phật giáo, hình mây nước uốn lượn – đại diện cho sự biến hóa vô thường, cùng nhiều hình thú linh như phượng, lân, quy.
Đặc biệt, trên cửa chính phía Nam của tháp có khắc 4 chữ “Tường Long chi tháp” (塘龍之塔) với nghĩa là “Tháp Rồng điềm lành”. Bên cạnh đó, dưới các mái hiên còn xuất hiện chuỗi chữ Hán cổ ghi danh sách các nhà sư và thợ thủ công tham gia xây dựng tháp.
Các công trình phụ trợ quanh tháp chính gồm:
- Tam quan nhỏ phía trước
- Nhà tổ thờ các vị sư trụ trì
- Điện Quan Âm phía sau tháp
- Nhà bia ghi lại lịch sử xây dựng và trùng tu
- Các tượng Phật và Bồ tát bằng đá, gỗ
Nhiều ký hiệu trên gạch xây tháp mang ý nghĩa tâm linh đặc biệt trong Phật giáo như biểu tượng pháp luân (bánh xe pháp), hình bàn tay ấn Phật, hay các mạn-đà-la thu nhỏ – đều thể hiện trình độ tín ngưỡng Phật giáo đã phát triển cao dưới thời Lý.
[Mô tả hình ảnh: Chi tiết hoa văn rồng và hoa sen trên cửa tháp Tường Long, kèm theo giải thích ý nghĩa và đặc điểm nghệ thuật thời Lý]
4.3. Phát hiện khảo cổ tiêu biểu
Các đợt khai quật khảo cổ học tại chùa tháp Tường Long đã mang lại nhiều phát hiện giá trị, góp phần làm sáng tỏ lịch sử và giá trị văn hóa, nghệ thuật của di tích:
- Bộ sưu tập gạch khắc chữ niên đại thời Lý: 26 viên gạch có khắc niên hiệu “Long Thụy Thái Bình” (1054-1058) xác nhận thời điểm xây dựng tháp
- Chân tảng hoa sen bằng đá nguyên khối: Đế đặt tượng Phật với hoa văn cánh sen tinh xảo, đường kính 1,2m
- Tượng Phật A Di Đà bằng đá sa thạch: Cao 85cm, tư thế thiền định, nét mặt từ bi
- Bộ sưu tập hiện vật đất nung: 145 mảnh đồ gốm men ngọc thời Lý, đồ thờ tự
- Hộp xá lợi bằng bạc: Đặt trong lòng tháp, chứa ngọc xá lợi Phật và các vật báu
- Gạch trang trí đặc biệt: Gạch có hình hoa văn nổi và chìm, phục vụ trang trí tháp
- Bản khắc cổ mô tả lễ khánh thành tháp: Ghi chép nghi lễ Phật giáo và tên các quan lại tham dự
Giá trị khảo cổ của các hiện vật này cực kỳ quan trọng trong việc nghiên cứu mỹ thuật thời Lý. Các mẫu đồ gốm sứ cho thấy sự tinh xảo trong kỹ thuật tráng men của người Việt thế kỷ 11. Tượng Phật A Di Đà thể hiện phong cách điêu khắc đặc trưng thời Lý: khuôn mặt tròn đầy, mắt nhìn xuống, môi mỉm cười nhẹ, thể hiện trạng thái thiền định an nhiên.
Đặc biệt, hệ thống gạch xây và gạch trang trí cho thấy trình độ kỹ thuật nung gạch tiên tiến của người Việt cổ, với nhiệt độ nung cao (1200°C) tạo độ bền cơ học vượt trội. Các hiện vật này hiện được bảo quản tại Bảo tàng Hải Phòng và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, một số được trưng bày ngay tại di tích.
5. Hướng dẫn tham quan, trải nghiệm và lưu ý bảo tồn trên thực tế
Để có trải nghiệm trọn vẹn khi tham quan chùa tháp Tường Long, du khách nên tham khảo những thông tin thiết thực sau:
- Địa chỉ chính xác: Núi Long Sơn, phường Vạn Hương, quận Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng
- Lộ trình từ Hà Nội: Đi theo quốc lộ 5 đến Hải Phòng, sau đó theo hướng dẫn đến Đồ Sơn (khoảng 120km, thời gian di chuyển 2-2,5 giờ)
- Phương tiện di chuyển: Ô tô cá nhân, xe khách (bến xe Gia Lâm/Nước Ngầm đến Hải Phòng, sau đó đi taxi/xe buýt đến Đồ Sơn)
- Giờ mở cửa: 7:00 – 17:30 hàng ngày (kéo dài đến 21:00 vào các dịp lễ hội)
- Giá vé tham quan: 30.000 VNĐ/người (miễn phí cho trẻ em dưới 6 tuổi và người cao tuổi trên 70 tuổi)
Các trải nghiệm không thể bỏ qua khi đến chùa tháp Tường Long:
- Ngắm bình minh từ đỉnh núi Long Sơn (5:00-6:30 sáng là thời điểm lý tưởng)
- Tham gia lễ hội Phật đản (tháng 4 âm lịch) hoặc lễ Vu Lan (tháng 7 âm lịch)
- Khám phá kiến trúc tháp cổ 9 tầng và hệ thống hoa văn Phật giáo thời Lý
- Tham quan bảo tàng nhỏ trưng bày hiện vật khảo cổ ngay tại khu di tích
- Check-in tại các điểm ngắm cảnh toàn vịnh Đồ Sơn từ lưng chừng núi
Khi tham quan di tích cổ này, du khách cần lưu ý một số quy định bảo tồn:
- Không viết, vẽ, khắc lên các bề mặt của tháp và công trình phụ
- Không chạm tay trực tiếp vào các hiện vật cổ, tượng Phật và hoa văn trang trí
- Giữ gìn vệ sinh, không xả rác trong khu vực di tích
- Trang phục lịch sự, kín đáo khi vào các khu vực thờ tự
- Tôn trọng không gian tâm linh, hạn chế gây ồn ào, nói chuyện lớn tiếng
6. Câu hỏi thường gặp về chùa tháp Tường Long
6.1. Chùa tháp Tường Long nằm ở đâu?
Chùa tháp Tường Long tọa lạc trên đỉnh núi Long Sơn thuộc phường Vạn Hương, quận Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng, cách trung tâm Hải Phòng khoảng 22km về phía Đông Nam.
6.2. Tháp Tường Long được xây dựng từ thời nào?
Tháp được khởi công xây dựng năm 1058 và hoàn thành vào năm 1064 dưới triều vua Lý Thánh Tông (1054-1072), thuộc thời kỳ Phật giáo thịnh hành trong nhà Lý.
6.3. Tại sao ngôi tháp có tên là Tường Long?
Theo truyền thuyết, vua Lý Thánh Tông nằm mộng thấy rồng vàng bay lượn trên đỉnh núi Long Sơn – điềm báo thiện lành. “Tường Long” có nghĩa là “Rồng điềm lành”, thể hiện niềm tin vào sự thịnh vượng, phát triển của đất nước.
6.4. Điểm đặc sắc về kiến trúc của tháp Tường Long là gì?
Tháp có 9 tầng, hình vuông, lõi rỗng, xây hoàn toàn bằng gạch nung đặc biệt với kỹ thuật xây dựng tiên tiến thời Lý. Mỗi tầng đều có 4 cửa ở 4 phương, trang trí hoa văn rồng, hoa sen và các biểu tượng Phật giáo.
6.5. Các lễ hội nổi bật nào diễn ra tại tháp?
Lễ hội Phật đản vào tháng 4 âm lịch, lễ Vu Lan vào tháng 7 âm lịch, và đặc biệt là lễ hội Chùa Tháp vào ngày mồng 10 tháng Giêng hàng năm, thu hút hàng nghìn du khách và Phật tử.
6.6. Giờ mở cửa và giá vé tham quan hiện nay là bao nhiêu?
Giờ mở cửa từ 7:00 – 17:30 hàng ngày (kéo dài đến 21:00 vào các dịp lễ hội). Giá vé tham quan là 30.000 VNĐ/người, miễn phí cho trẻ em dưới 6 tuổi và người cao tuổi trên 70 tuổi.
6.7. Tháp Tường Long có mối liên hệ với Phật giáo thế nào?
Tháp là biểu tượng cho sự phát triển của Phật giáo thời Lý, khi Phật giáo là quốc giáo. Tháp 9 tầng tượng trưng cho 9 cõi trong quan niệm Phật giáo, đồng thời là nơi thờ xá lợi Phật và tôn trí tượng Phật A Di Đà.
6.8. Chùa tháp Tường Long đã được UNESCO công nhận chưa?
Chùa tháp Tường Long chưa được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới, nhưng đã được Nhà nước công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt vào năm 2013. Hiện nay, di tích này đang nằm trong danh sách đề cử UNESCO xem xét.
6.9. Cần lưu ý gì khi tham quan chùa tháp Tường Long?
Du khách nên mặc trang phục lịch sự, kín đáo; không chạm tay trực tiếp vào các hiện vật cổ và tượng Phật; giữ gìn vệ sinh môi trường; tôn trọng không gian tâm linh; tuân thủ hướng dẫn của nhân viên bảo tồn di tích.
6.10. Thời điểm lý tưởng để tham quan chùa tháp Tường Long là khi nào?
Mùa xuân (tháng 2-4) và mùa thu (tháng 9-11) là thời điểm lý tưởng để tham quan với thời tiết mát mẻ, dễ chịu. Các dịp lễ hội Phật giáo cũng là thời điểm đặc biệt để cảm nhận đầy đủ giá trị văn hóa tâm linh của di tích.