Trải qua hơn 700 năm lịch sử với bao thăng trầm, ngôi Chùa Vĩnh Nghiêm vẫn sừng sững, uy nghi, trở thành điểm hành hương không thể bỏ qua của hàng triệu Phật tử và những ai mong muốn tìm về cội nguồn an lạc, chiêm bái những giá trị di sản vô giá của Phật giáo Việt Nam. Bài viết này sẽ đưa quý vị và các bạn đồng tu khám phá một cách chi tiết và sâu sắc về ngôi chùa đặc biệt này.
Chùa Vĩnh Nghiêm ở đâu?
Chùa Vĩnh Nghiêm tọa lạc tại một vị trí vô cùng đắc địa, thuộc thôn Quốc Khánh, xã Trí Yên, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang. Ngôi cổ tự an yên trên một quả đồi thấp có tên là đồi con Quy, với lưng tựa vững chãi vào dãy núi Cô Tiên hùng vĩ. Phía trước chùa là một không gian khoáng đạt, nơi ngã ba sông giao hòa giữa dòng sông Thương thơ mộng và sông Lục Nam hiền hòa, trước khi cùng đổ về Lục Đầu Giang. Vị thế này trong quan niệm phong thủy của người xưa được gọi là thế đất “đầu gối sơn, chân đạp thủy”. Đây là một thế đất quý, hội tụ linh khí của trời đất, mang lại sự vững chãi, bình yên và thịnh vượng.
Không chỉ vậy, cảnh quan thiên nhiên xung quanh chùa Vĩnh Nghiêm còn được tô điểm bởi những dãy núi trập trùng bao bọc, tạo nên một bức tranh sơn thủy hữu tình. Phía Đông Bắc là núi Hổ Phục, phía Nam là dải núi Tuấn Mã, tất cả cùng quần tụ, che chở cho ngôi chùa. Sự kết hợp hài hòa giữa núi non và sông nước không chỉ tạo nên một vẻ đẹp say đắm lòng người mà còn hình thành một không gian tâm linh vô cùng thanh tịnh và trang nghiêm. Chính vì lẽ đó, từ xa xưa, nơi đây đã được xem là một danh lam thắng cảnh hàng đầu của vùng Kinh Bắc. Tấm bia đá cổ dựng năm Hoàng Định thứ 7 (1606) còn lưu lại tại chùa đã miêu tả cảnh trí nơi đây với những lời lẽ hoa mỹ như “non cao ngàn dặm”, “sóng nước dạt dào mênh mông”, khẳng định vị thế độc tôn của ngôi chùa giữa thiên nhiên hùng vĩ. Vị trí địa lý này không chỉ thuận lợi cho việc giao thương, đi lại thời xưa mà ngày nay còn tạo nên một không gian lý tưởng cho việc tu tập, thiền định, giúp con người dễ dàng gạt bỏ những phiền não của thế tục để tìm về sự an lạc trong tâm hồn. Nguồn: Wikipedia
Chốn tổ Vĩnh Nghiêm – Nơi thờ phụng các bậc Thánh tăng
Là trung tâm Phật giáo quan trọng bậc nhất của Thiền phái Trúc Lâm, chùa Vĩnh Nghiêm không chỉ thờ Phật mà còn là nơi tôn thờ các vị Tổ sư đã có công khai sáng và phát triển dòng thiền mang đậm bản sắc Việt Nam này. Nơi đây chính là chốn tổ, là ngôi chùa mang ý nghĩa khởi nguồn, nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông cùng hai vị đệ tử là Pháp Loa và Huyền Quang tu hành và hoằng dương Phật pháp. Do đó, khi đến chiêm bái, các Phật tử sẽ được đảnh lễ trước kim thân của Đức Phật, Bồ Tát và đặc biệt là Tam tổ Trúc Lâm: Sơ tổ Trần Nhân Tông, Nhị tổ Pháp Loa và Tam tổ Huyền Quang. Việc thờ phụng các vị Tổ sư không chỉ thể hiện lòng biết ơn, tôn kính đối với công đức của các ngài mà còn là sự khẳng định về vai trò lịch sử và vị thế tâm linh của ngôi chùa trong lòng Phật giáo Việt Nam.
Bên cạnh giá trị thờ tự, chùa Vĩnh Nghiêm còn được biết đến là một kho tàng tri thức Phật học vô giá, nơi lưu giữ bộ mộc bản kinh Phật cổ duy nhất của Thiền phái Trúc Lâm. Đây là một di sản vô cùng quý báu, bao gồm hàng ngàn bản khắc gỗ ghi lại các bộ kinh, luật, luận và các tác phẩm của Tam tổ Trúc Lâm. Những mộc bản này không chỉ là tư liệu nghiên cứu quan trọng về tư tưởng Phật giáo thời Trần mà còn là một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc gỗ tinh xảo, thể hiện tài năng và sự công phu của các nghệ nhân xưa. Chính vì giá trị đặc biệt này, vào năm 2012, kho mộc bản kinh Phật tại chùa đã được UNESCO vinh danh là Di sản ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Đây là một sự công nhận mang tầm vóc quốc tế, khẳng định giá trị độc đáo và không thể thay thế của di sản này, biến chùa Vĩnh Nghiêm trở thành một trung tâm học thuật và văn hóa Phật giáo có sức ảnh hưởng sâu rộng.
Dòng chảy lịch sử hơn 700 năm của chùa Vĩnh Nghiêm
Lịch sử của chùa Vĩnh Nghiêm là một dòng chảy kéo dài gần một thiên niên kỷ, gắn liền với những giai đoạn quan trọng của lịch sử dân tộc và Phật giáo Việt Nam. Ngôi chùa được khởi dựng từ rất sớm, vào thời nhà Lý, dưới triều vua Lý Thái Tổ (1009-1028), với tên gọi ban đầu là Chúc Thánh thiền tự. Người dân địa phương khi đó vẫn quen gọi là chùa Đức La. Trong suốt thời Lý, chùa là một trung tâm tu học có tiếng trong vùng. Tuy nhiên, bước ngoặt lịch sử quan trọng nhất của ngôi chùa diễn ra vào thế kỷ XIII, dưới thời nhà Trần. Khi vua Trần Nhân Tông từ bỏ ngai vàng, lên núi Yên Tử tu hành và sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm, ngài đã chọn Vĩnh Nghiêm làm trung tâm đào tạo và hoằng dương Phật pháp.
Từ đây, chùa được tu bổ, mở rộng quy mô và trở thành một trung tâm Phật giáo lớn, là nơi đào tạo tăng đồ và in ấn kinh sách cho cả nước. Chùa Vĩnh Nghiêm được coi là trường đại học Phật giáo đầu tiên của Việt Nam, nơi Tam tổ Trúc Lâm trực tiếp giảng dạy và truyền bá tư tưởng “Hòa quang đồng trần”, “Phật tại tâm”. Trải qua hơn 700 năm với bao biến cố, chiến tranh và sự tàn phá của thời gian, ngôi chùa vẫn kiên cường tồn tại, giữ gìn gần như nguyên vẹn những giá trị kiến trúc, lịch sử và tâm linh cốt lõi. Sự trường tồn này là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của Phật giáo Trúc Lâm và tinh thần dân tộc. Để ghi nhận những giá trị to lớn đó, vào năm 2015, chùa Vĩnh Nghiêm đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật, một danh hiệu cao quý khẳng định vị thế hàng đầu của ngôi chùa trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam.
Nét kiến trúc cổ kính và uy nghiêm của chùa Vĩnh Nghiêm
Kiến trúc của chùa Vĩnh Nghiêm là một tổng thể hài hòa, cân đối, mang đậm dấu ấn của kiến trúc Phật giáo cổ truyền Việt Nam, được bố cục trên một khuôn viên rộng hơn 1ha. Ngôi chùa được xây dựng theo lối kiến trúc “nội công ngoại quốc”, với các công trình được sắp xếp theo một trục dọc, tạo nên sự trang nghiêm và sâu lắng. Từ ngoài vào trong là các hạng mục như Tam quan, sân chùa, nhà Tiền đường, nhà Thiêu hương, Thượng điện, nhà Tổ đệ nhất, gác chuông, nhà Tổ đệ nhị và các công trình phụ trợ khác. Mỗi công trình đều được chạm khắc tinh xảo với các họa tiết rồng, phượng, hoa lá cách điệu, thể hiện tài hoa của các nghệ nhân xưa. Đặc trưng nổi bật nhất là hệ thống mái ngói mũi hài cong vút ở bốn góc, tạo nên sự thanh thoát, nhẹ nhàng nhưng vẫn đầy uy nghiêm.
Sự độc đáo trong kiến trúc của chùa Vĩnh Nghiêm không chỉ nằm ở các công trình xây dựng mà còn ở sự hòa quyện tuyệt vời với cảnh quan thiên nhiên. Như đã nói, chùa được bao bọc bởi núi non và sông nước, tạo nên một không gian vừa hùng vĩ vừa thanh tịnh. Các kiến trúc sư xưa đã khéo léo nương theo địa thế tự nhiên để xây dựng, khiến cho ngôi chùa như một phần không thể tách rời của cảnh vật. Không gian xanh của cây cối, sự tĩnh lặng của núi đồi và dòng chảy êm đềm của sông nước đã cùng nhau tạo nên một môi trường lý tưởng cho sự tu tập và chiêm nghiệm. Tấm bia đá cổ năm 1606 đã không tiếc lời ca ngợi vẻ đẹp này, mô tả một khung cảnh “sơn thủy hữu tình”, nơi con người và thiên nhiên giao hòa làm một. Đến với chùa Vĩnh Nghiêm, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng một công trình kiến trúc cổ kính mà còn được đắm mình trong một không gian thiên nhiên an lành, giúp gột rửa mọi ưu phiền và tìm lại sự bình yên trong tâm hồn.
Những lưu ý quan trọng khi hành hương về chùa Vĩnh Nghiêm
Để chuyến hành hương về chùa Vĩnh Nghiêm được trọn vẹn ý nghĩa và thể hiện lòng thành kính, quý Phật tử và du khách cần lưu ý một số điều quan trọng. Đây không chỉ là quy định của ban quản lý di tích mà còn là cách chúng ta thể hiện sự tôn trọng đối với không gian tâm linh thiêng liêng và chung tay bảo tồn di sản quý báu của dân tộc.
Đầu tiên, về trang phục, khi đến chùa, chúng ta nên lựa chọn những bộ quần áo trang nghiêm, lịch sự, kín đáo. Tránh mặc quần áo quá ngắn, hở hang hoặc có màu sắc sặc sỡ, gây phản cảm và không phù hợp với không khí thanh tịnh của chốn thiền môn. Việc ăn mặc chỉn chu chính là biểu hiện đầu tiên của lòng thành kính đối với Tam Bảo.
Thứ hai, trong suốt quá trình tham quan, chiêm bái, hãy giữ tâm thanh tịnh, đi nhẹ nói khẽ, tránh cười đùa, nói chuyện ồn ào, đặc biệt là tại các khu vực chánh điện và nhà Tổ. Việc giữ gìn sự yên tĩnh không chỉ giúp bản thân tập trung vào việc lễ Phật mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với các nhà sư và những người khác đang tu tập tại chùa. Đồng thời, hãy có ý thức giữ gìn vệ sinh chung, không xả rác bừa bãi để bảo vệ cảnh quan trong lành của di tích.
Bên cạnh đó, khi tham quan các khu vực lưu giữ di vật cổ, đặc biệt là khu nhà trưng bày mộc bản, hãy tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của ban quản lý, không tự ý sờ vào hiện vật để tránh gây hư hại. Cuối cùng, để có một hành trình tâm linh và văn hóa trọn vẹn hơn, du khách có thể kết hợp chuyến đi đến chùa Vĩnh Nghiêm với việc tham quan các di tích lịch sử gần đó như khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc (Hải Dương), nơi thờ Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn và danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi. Sự kết nối này sẽ giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về lịch sử hào hùng và văn hóa đặc sắc của thời nhà Trần.